30 آبان 1398

آشنایی با گلیمِ جهانی ِ سیرجان

سیرجان به‌عنوان یکی از قطب‌های صنایع‌دستیِ ایران محسوب می‌شود. اوج این هنرهای دستی، در گلیمی به نام «شیرکی‌پیچ» خلاصه می‌شود. دست‌بافته زنانِ مناطق روستایی و عشایری سیرجان که به دلیل ویژگی‌هایی که دارد، شهرتش مرزهای جهانی را درنوردیده است و پر بیراه نیست اگر این نوع گلیم را که خاستگاه اصلی آن روستای «دارستان» در بیست و پنج کیلومتری مرکز شهرستان سیرجان است، اصیل‌ترین و پر‌آوازه‌ترین گلیم ایرانی بنامیم. گلیمِ سیرجان بیش از 2 سال است که با تایید ارزیابانِ شورای جهانیِ صنایع‌دستیِ، به‌ثبتِ جهانی رسیده است. 

** شیرکی‌پیچ، نام گلیمی است که در مناطق روستایی و عشایری سیرجان به‌دست توانای زنان با ذوق و هنرمند بافته می‌شود که به دلیل تاباندن خامه رنگی به دور نخ‌های تار (چله) به آن شیریکی‌پیچ و در گویش بین عشایر به آن گلیم‌پیچ هم گفته می‌شود.

** برخی نیز معتقدند شیرکی‌پیچ یا شیریکی‌پیچ از ترکیب دو کلمه شیریک و پیچ تشکیل شده که هر بخش در برگیرنده استدلالی جداگانه است. نام پیچ از بافت پیچ‌گونه این گلیم گرفته شده و نامی است که از گذشته به این تکنیک اطلاق شده و تا به امروز نیز گاهی پسوند پیچ یا پیچ‌باف در پسوند دست‌بافته‌هایی چون گلیم‌پیچ، کشک‌دان‌پیچ، قاشق‌دان‌پیچ و ... در گویش عشایر این مناطق به‌ کار رفته و لفظ شیریکی نیز از مفهوم شَریک (کلمه ترکی است که افشارها به شَریک، شیریک می‌گویند) و از شریکی/ مشترک کارکردن دو یا چند بافنده در بافت یک گلیم گرفته شده است. البته برخی هم بر این باورند که شیریک از پیچیدن پود به دوُر دو تار به ‌وجود آمده است.

** تکنیک بافت گلیم شیرکی‌پیچ با سایر گلیم‌های که در ایران بافته می شود، تفاوت دارد. ویژگی بارز این گلیم این است که؛ پود در سایر گلیم‌ها باعث شکل گیری محصول می شود، اما در شریکی‌پیچ، پود نقشی در بافت ندارد و تارها را به یکدیگر متصل و باعث استحکام تارها با خاصه یا همان «چه» می شود و این می شود که پود در این چه و خاصه گیر کرده و قابل رویت نیست.

** نقوش این گلیم بنا بر امکانات و طریقه بافت خاص خود گاها از حالت هندسی فراتر رفته و تقریبا نیم گردان می شوند. معمولا تقارن در نقوش وجود دارد اما در مواردی هم هماهنگی و توازن از نقوش غیر متقارن به‌دست می آید. نقش بته جقه با دو گل گرد در میان نقوش شیرکی‌پیچ دیده می شود و از لحاظ دوردار بودن نقش قابل اهمیت است

**شیرکی‌پیچ متداول‌ترین تکنیک بافت گلیم در منطقه سیرجان است. از سرآغاز و تاریخچه بافت این تکنیک در منطقه کرمان و سیرجان ‌اطلاعات دقیق و درستی در دست نیست؛ اما مُسلّم است ‌که کاربرد این تکنیک در مناطق عشایری کرمان با کوچ و تبعید طوایف ترک )ایلات افشار و بُچاقچ(  در دوران صفویه به منطقه کرمان در ارتباط بوده و بافت آن همان روشی است که بیشتر سوزنی‌های قفقاز و آسیای صغیر به آن اسلوب بافته می‌شوند. بر اساس مستندات تاریخچه این نوع بافت متعلق به دوهزار سال پیش از میلاد است.

 

** از مهم‌ترین طرح‌های بافته‌شده در این نوع بافت گلیم از گذشته تا کنون می‌توان به طرح‌های؛ راه‌راه (محرمات، خطی)، خشتی، بندی، انواع طرح های کله ای ـ سه‌کله ـ ، شتر مرغ، بخیه، ترنج منبری، موسی‌خانی، حشمت، خوشه انگوری، گلدانی، بته کتری، انواع طرح های ترنجی، سینی، بته‌ای ، بته سروی ، بته شاهی، تلفیقی (ترکیبی) و... و نقوشی ازجمله؛ دندان موشی، دوتپو، ترمئو، کلاکو، عقربو، چوگون،چهار پودو، چوگون، سیبک، گل عباسی، ریز نباتو، نردبون، چهارگل، شاخ، کله قوچی، هفت رنگ، هفت هشتو و... اشاره کرد.

** دار قالی‌بافی دارهای قالی‌بافی در دو دسته کلی جای می گیرند. 

الف؛ دار افقی: این نوع دار بسیار ساده است و در بین مردم ایل‌نشین رواج دارد. طریقه ساخت آن به این ترتیب است: دو تیر محکم و راست به موازات هم در فاصله ثابتی به وسیله چهار میخ چوبی یا فلزی روی زمین محکم می‌شود و نخ‌‌های تار به‌صورت منظم و عمود بر آنها عبور می کنند. این دار فاقد تیرهای جانبی می‌باشد. علت استفاده از این نوع دار در بین ایل‌نشینان آن است که چون همواره در حال سفر هستند این دار به راحتی بعد از مدتی توقف قابل جمع کردن و حمل و نقل است. 

ب؛ دار عمودی: این نوع دار چهارچوبی است که تکیه‌گاهی در بالا و تکیه‌گاهی در پایین دارد و می تواند به‌وسیله پایه‌هایی کاملا عمود بر سطح زمین قرار گیرد.

** بازی رنگ‌ها در گلیم شیریکی پیچ و نیز آن را ایلیاتی و عشایری تر کرده به صورتی که در سالهای اخیر فروش بسیار مطلوبی را به دست آورده است و تقاضای بسیار بالایی دارد. شیرکی پیچ را در آلمان قلب فرش اروپا با نام «گلیم آهنین» می شناسند. در واقع به سبب استحکام و دوامی که این گلیم دارد آن را آهنین می‌گویند.

، ملک‌آباد ، زیدآباد ، و محمودآباد) این منطقه بافندگی به صورت فصلی وجود دارد.

 

** با توجه به تقاضا تولید و صادرات رو به رشد این گلیم، تعداد بافندگان آن نیز در سالهای اخیر در سیرجان و حومه آن به بیش از ‌ده هزار نفر افزایش یافته است. هم‌چنین ثبت‌جهانیِ گلیم شیرکی‌پیچ باعث شده تا بافت و صادرات این گلیم، نسبت به‌گذشته رونق دوچندانی بگیرد.

 

منابع: 

کتاب گلیم سیرجان؛ نوشته عقیل سیستانی

مقاله، بررسی گلیم شیرکی‌پیچ سیرجان؛ سوده مقصودی، عفیفه حیدری، زهرا عسکری

Template Design:Dima Group